گزارش اجمالی آثار تاریخی عزآباددرمجلات تخصصی نور
در لغتنامه دهخدا به نقل از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 10 «عزآباد»چنین معرفی شده است:
«دهی از دهستان رستاق بخش اشکذر،سکنه آن 1170 تن، آب آن از قنات،محصول آن غلات است»نیز در بیان معنی «سرحوض»چنین آمده است:
«سرحوض:گویا ساحتی که عادتا در اطراف حوضها خالی از درخت نگاه دارند نشستن راه و چهار باغهای خوش و سر حوضهای نیکو و درختهای کج و خرگاهی بود بنوعی که ذرهای آفتاب شرقی و غربی به شستگان سرحوض نمیافتاد»1
اتلاق نام سرحوض در روستاها به محلی که از محلات روستا یا شهر،سابقهدار است.همچنان که نامهائی چون کوشکنو،بازار نو و...در شهرهای استان چون یزد،اردکان و مهریز کاربرد داشته است.محله مزویرآباد مهریز و در شهر یزد محلی بنام«سرحوض ملتکیّه»وجود داشته است.
شاید بتوان نتیجه گرفت وجه تسمیه سرحوض آن بوده است که معمولا قنات پس از عبور از جوی به حوضی،غیر از استخر، میریخته و آنجا محل تجمع اهل ده بوده و با توجه به مرکزیت آن بعدها محلهای از محلات ده میشده و سرحوض نام میگرفته است.تأسیسات عام المنفعهای چون مسجد و آبانبار نیز در این مرکزیت،بنا گردیده است.
مفهوم تاریخی
«...و در سنه ستمائه در شش فرسخی شهر دهی احداث نمود (یعنی عز الدین لنگر)2و قناتی جاری ساخت و آن را نیز عزآباد (1)-تاریخ بخارای نرشخی ص 330
(2)-در ترایخ جدید یزد ص 68-66 در ذکر اتابکان یزد آماده است:«...او را (اتابک سام بن وردانزور)برادری بود کوچکک عز الدین لنگر گفتندی و او مردی بهادر بود و بسیار خدمت آل سلجوق کرده بود...آوردهاند که باروی شیر از او کشیده...چون عز الدین لنگر به اتابکی بنشست ضبط مملکت بداد...و در رستاق اول«دهشور»بساخت و چون آب آن شور بود مقنیان را تأدیب کرد و ده عزآباد بنا کرد و آن دهی معمور بود و بعضی اهالی آن ده از اهل اصول باشند و قعله و مسجد و بازار و بیوتات بساخت...و قریب بیست سال حکومت کرد و... در سنه اربع و تسعمائه وفات کردو او را در مدسه خودش دفن کردند.
اثر » شماره 36 (صفحه 280)
(به تصویر صفحه مراجعه شود) سردر مسجد عزآباد و کاربندیهای گچی آن
(به تصویر صفحه مراجعه شود) منار مسجد عزآباد
نام کرد و الحال به همان اسم»شهرت«دارد...و سادات حسینی صحیح النسب در آنجا متوطننند...و در همان قریه مسجد جامع و بازار و بیوتات و بساطین نیکو ساخته...»1
بنابر آنچه گذشته آبادی روستای عزآباد از اوایل قرن هفتم است.
در رمضان سال 1420 هجری/1378 شمسی از روستای مزبور بازدید بعمل آمد.عزآباد اکنون جزئی از مجموعه آبادیهای رستاق از توابع شهرستان صدوق به مرکزیت اشکذر است.قنات موصوف نیز به چاه عمیق تبدیل شده است.از بازار و بساطین و بیوتات مورد اشاره انچه اکنون بعنوان اثر تاریخی موجود بود،مانند بقایائی از قلعه،مسجد جامع و آبانبار و مسجدی نسبتا سالم در سرحوض.
1-مسجد جامع عزآباد
«مسجدی است نسبتا بزرگ که ریگ آنرا محاصره کرده و سقفهای آن رو به ویرانی است و مناری دارد که سفیدکاری بوده و در گلوئی دارای مقرنسکاری است»
«و سبک ساختمان را از عصر صفوی معرفی میکند فعلا قسمت زمستانی مسجد مورد استفاده است در ورودی آن آلتسازی و کندهکاری شده است.2
مسجد جامع عزآباد در حال حاضر از مراکز اندکی بدور و در گودی واقع شده،و اطراف آن تا بام بنا را ریگ فرا گرفته آنچه بیش از همه و از دور توجه را معطوف میدارد.مناره بلند و سفیدکاری و ساده آنست.نفوذ آب باران در ریگها به بنا آسیب رسانده بگونهای که سقف گرمخانه مسجد در یکی دو سال اخیر بکلی فرو ریخته و تنها تویزههای آن سرپا ایستاده است.مسجد مشتمل است بر:
1-1 صحن
قسمتهای مختلف ساختمانی مسجد در ضلع شمالی،جنوبی و غربی صحن بنا گردیده،باغچهای کوچک که درخت سروی نه چندان قدیمی در آن به چشم میخورد،در میان صحن قرار دارد.
2-1 عمارت سردر
مناره مسجد،درب چوبی کندهکاریشده،نسبتا ظریفی که قسمتهائی از آن آسیب دیده و در شرف خرابی کامل است جزئی (1)-یادگاری یزد ج 1 ص 122 به نقل از جامع مفیدی،3:719
(2)-یادگارهای یزد ج 1 ص 123-122 ایرج افشار
اثر » شماره 36 (صفحه 281)
از همین قسمت بناست.سردر ورودی دارای کاربندی گچی است که برخی قسمتهای آن فرو ریخته است.مناره مسجد که در اصل سفیدکاری شده بود در سالهای 65-63 از سوی دفتر فنی سازمان ملی حفاظت آثار باستانی یزد مورد مرمت قرار گرفته مجددا اندود شده است.راهپله ورودی بنا نیز مرمت شده لیکن حرکت شنهای روان موجب شده تا این تعمیر چندان به چشم نخورد.
3-1-ایوان تابستانی
ایوان تابستانی مسجد جامع عزآباد دارای گنبدی مختصر از خشت است که بام آن از اندود کاهگل پوشیده شده است،محراب این قسمت نیز دارای کاربندی از گچ میباشد.سقف فروریخته گنبد ایوان تابستانی در دهه هفتاد توسط میراثفرهنگی یزد مرمت گردیده است لیکن حجم خرابیهای مسجد افزون بر تعمیرات انجام شده است و تعمیرات،پاسخگوی سرعت تخریب نموده است.غرفههای جانبی گنبد دارای خرابیهای زیاد است. آنچه بیش از هرچیز بنا را در معرض تخریب قرار داده است، هجوم و اشراف شنهای روان بر بناست.
4-1-گرمخانه
سقف گرمخانه مسجد در یکی دو سال اخیر بکلی فرو ریخته و تنها تویزههای آن سرپا ایستاده است.در صورت عدم رسیدگی،پایههای گرمخانه نیز آسیب دیده،بر حجم آسیبهای وارده بر،درب چوبی مسجد،گرمخانه و ایوان تابستانی افزوده شده و از مسجد جامع عزآباد که بنائی شاخص و معرف آبادی و یادآور گذشته روستاست.جز آوار و متروکهای بر جای نخواهد ماند.طبیعی است حجم تخریبها که جملگی جوّی و طبیعی است زیاد؛و به طبع میزان تعمیرات نیز چشمگیر خواهد بود.
2-قلعه
«قلعهای است بزرگ و قدیمی با خندق در دورادور،و دو دیوار دارد»1
با آنچه از تاریخ احداث آبادی عزّآباد و جاری ساختن قنات توسط عز الدین لنگر از اتابکان یزد گذشت تنها اثری که بتوان از (به تصویر صفحه مراجعه شود) در چوبی کندهکاری شده مسجد
(به تصویر صفحه مراجعه شود) غرفههای جانبی گنبد مسجد
آثار آن دوران یعنی قرن هفتم برجایمانده در عزآباد ذکر نمود شاید همین قلعه باشد متعلق به قرون هفت و هشت هجری.
(1)-افشار،ایرج،یادگارهای یزد ج 1،ص 123
اثر » شماره 36 (صفحه 282)
(به تصویر صفحه مراجعه شود) قلعه عزآباد
از خندق پیرامون قلعه اکنون اثری بر جای نیست لیکن حصارها و شاخصتر از همه،حصار ضلع جنوبی است که دارای سردری رفیع است،و شاهنشین قلعه نیز در همین بدنه بنا جلب توجه میکند.تنها بخشی از حصار ضلع غربی در تعریض معبر و محوطهسازی که صورت گرفته آسیب دیده است.
1-2-سردر
سردر قلعه دو طبقه دارای شاهنشین تماما از خشت بنا گردیده،از درب چوبی آن چیزی جز قطعه چوب نعل درگاهی بر جای نمانده است.نیمی از ساختمان فوقانی سردر فرو ریخته،دو برج مدور از دوسو،ورودی قلعه را در میان گرفته،شاهنشین، برجهای مدور،کنگرههای لبه برج و ردیف نقش و خالهای خشتی یک متری بالای حصار و برجهای قلعه و تیرکشها از دور جاذبهای،بهجایمانده بنا داده است.
2-2-داخل قلعه
معبرهائی مسقف که صورت ساباط را به خود گرفته است، در جهتی عمود برهم و به موازات حصارهای قلعه،بخشهای (به تصویر صفحه مراجعه شود) معبر اصلی داخل قلعه
مختلف داخلی بنا را به هم ارتباط میدهد،ابنیه داخل قلعه،براثر مرور زمان و تحت تأثیر بادوباران،سیل و...بشدت آسیب دیده و سقفها نیز اکثرا فرو ریخته یا در شرف ریزش است.آنچه بر جای مانده،ابنیه داخل قلعه میباشد که نشانگر این امر است که در مراحل مختلف زمانی حذف و اضافاتی به مجموعه بنا صورت پذیرفته،سبک ساختمانی بعضی قسمتها بویژه در طبقات فوقانی عصر صفوی را تداعی میکند.برخی اتاقهای قلعه،دارای اندود سیمگل ظریف با دمگیری گچی است.براساس اظهارات اهالی ده،قلعه دارای حمام نیز بوده است و از پنجاه سال پیش تاکنون قلعه فاقد سکنه؛و صورت متروکه را بخود گرفته است.نقشه آب انبار قلعه عزآباد توسط دانشجویان دانشکده علم و صنعت ایران برداشت و ترسیم شده که در صفحه 99 کتاب سیری در معماری آبانبارهای یزد تنظیم محمود معماریان به چاپ رسیده است.
3-آب انبار سرحوض
سردری از اندود کاهگل ظریف با کاربندی گچی و راهرو
اثر » شماره 36 (صفحه 283)
ورودی آجری در موقعیت خوبی در روستا جلب توجه میکند. یک ردیف شبکه آجری کوتاه پس از شرفی بام در پیشانی بنا به چشم میخورد.چهار بادگیر ساده که از هرطرف یک قفسه را شامل است،اطراف خزینه آبانبار را احاطه و آب را خنک میکرده است.بام خزینه و بادگیرها آسیب دیده و نیاز به مرمت دارد،بر بام بنا مسجدی کوچک بنا شده است.
4-مسجد سرحوض
مسجدی کوچک،جمعوجور و مرتب بر بام آبانبار سرحوض بنا گردیده که دارای بادگیری نسبتا بلند که از سمت شمال و جنوب به دو قفسه و از سمت شرق و غرب به پنج قفسه تقسیم شده است.داخل مسجد در ده سال اخیر تعمیر،سفیدکاری شده لیکن بام دنیا و بادگیر مسجد و بیشتر از آن بادگیرهای آب انبار،بشدت آسیب دیده در صورت عدم تعمیر فرو خواهد ریخت.
مسجد در دو قسمت بنا گردیده که،بادگیر حد واسطه دو قسمت بنا است.قسمت خلفی بنا گرمخانه مسجد بوده است.در گذشته با میزان جمعیت اندک روستا گرمخانه جوابگوی نمازگزاران در زمستان بوده است.
نقشهبرداری بنا توسط دانشجویان و با راهنمائی استاد محمود معماریان برداشت و در صفحه 63 کتاب سیری در معماری آبانبارهای یزد آمده است.آبانبار سرحوض،و (به تصویر صفحه مراجعه شود) سردر کاربندیشده آبانبار سرحوض
مسجد برپاشده بر روی آن،جزء اماکن عمومی و عام المنفعه و در ردیف موقوفات است.اکنون مسجدی نسبتا بزرگ در کنار آن انبار و مسجد سرحوض بنا شده مورد استفاده است و علی الاصول مسجد سرحوض از آمد و رفت و رونق چندانی برخوردار نیست.
(به تصویر صفحه مراجعه شود) قسمتی از مسجد سرحوض
اثر » شماره 36 (صفحه 284)
(به تصویر صفحه مراجعه شود) نقشه آبانبار مسجد سرحوض
برگرفته از سايت پايگاه تخصصي مجلات نور ادرسhttp://www.noormags.com/view/fa/articlepage/19480/279/text
این وبلاگ مجموعه ای از خاطرات ، دل نوشته ها و طنز ها ی اینجانب محمدرضا قانع عزابادي درزمینه های مختلف تاریخی ، اجتماعی ، مذهبی ، فرهنگی و...است